Η Εύα (1953) της Μαρίας Πλυτά, της πρώτης Ελληνίδας σκηνοθέτριας, επέστρεψε αποκατεστημένη στη μεγάλη οθόνη, σε μια ξεχωριστή προβολή που πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της Πέμπτης 12 Νοεμβρίου στην αίθουσα Παύλος Ζάννας, στο πλαίσιο της ενότητας TIFF Talks του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
Η προβολή της ταινίας, 73 χρόνια μετά την πρώτη της κυκλοφορία, αποτέλεσε μια ξεχωριστή στιγμή, καθώς πρόκειται για την πρώτη αποκατεστημένη ελληνική ταινία που προβλήθηκε στο πρόγραμμα Cannes Classics (2026) και για μία από τις συνολικά 72 ταινίες που έχουν αποκατασταθεί στο πλαίσιο του World Cinema Project του The Film Foundation, του οργανισμού που ίδρυσε ο Μάρτιν Σκορσέζε.
«Αυτό είναι το τέλος ενός μεγάλου ταξιδιού», είπε καλωσορίζοντας το κοινό ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Φεστιβάλ, Ορέστης Ανδρεαδάκης, και έδωσε τον λόγο στην Μπέτυ Κακλαμανίδου, καθηγήτρια του ΑΠΘ και διευθύντρια του ερευνητικού προγράμματος «Plyta’s Unknown Cinema» (PUC, 2025–2028), μέσα από το οποίο ξεκίνησε η αποκατάσταση της Εύας. Στη σκηνή ανέβηκαν, επίσης, οι εκπρόσωποι των φορέων που συμμετείχαν ενεργά στη διαδικασία: ο επικεφαλής του Cannes Classics, Ζεράλντ Ντισοσουά, η Τσετσίλια Τσεντσιαρέλι από την Cineteca di Bologna και η Έλενα Ταμάκαρο από το εργαστήριο L’Immagine Ritrovata.
«Η Εύα της Μαρίας Πλυτά είναι μια σπάνια ταινία της πρώτης Ελληνίδας σκηνοθέτριας και δεν θα βρισκόταν σήμερα εδώ μαζί μας χωρίς αυτούς τους ανθρώπους και τη συνεργασία πολλών ακόμη. Θα τη δείτε αποκατεστημένη, με 11 επιπλέον λεπτά που σώθηκαν χάρη στην προσπάθεια των ανθρώπων του εργαστηρίου στην Ιταλία. Η ταινία έχει ένα καταπληκτικό καστ, είναι η πρώτη για την οποία συνέθεσε μουσική ο Μίκης Θεοδωράκης, ενώ τα σκηνικά φέρουν την υπογραφή του Γιάννη Τσαρούχη». Με αυτά τα λόγια προλόγισε την ταινία η Μπέτυ Κακλαμανίδου.
Η διαδικασία ξεκίνησε ως ακαδημαϊκό εγχείρημα για την αποκατάσταση της θέσης της δημιουργού στην ιστορία του κινηματογράφου, στο πλαίσιο του τριετούς ερευνητικού προγράμματος «Plyta’s Unknown Cinema». Το 2026, η ταινία αποκαταστάθηκε σε ανάλυση 4K από το World Cinema Project του The Film Foundation και την Cineteca di Bologna στο εργαστήριο L’Immagine Ritrovata, σε συνεργασία με την Alatas Films και την Μπέτυ Κακλαμανίδου και με τη συμβολή της Ταινιοθήκης της Ελλάδος.
Η προβολή είχε και έναν ακόμη συμβολισμό, καθώς, όπως σημείωσε η Μπέτυ Κακλαμανίδου, η ταινία επέστρεψε στη γενέτειρα της σκηνοθέτριας: η Μαρία Πλυτά γεννήθηκε το 1915 στη Θεσσαλονίκη. Μπήκε στον χώρο του κινηματογράφου ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’40 και ως τη δεκαετία του ’70 είχε σκηνοθετήσει συνολικά 17 ταινίες. Η πρώτη της ταινία χρονολογείται το 1950, γεγονός που την κατατάσσει ανάμεσα στους πρωτοπόρους του ελληνικού κινηματογράφου. Η Εύα κυκλοφόρησε το 1953, με πρωταγωνιστές τους Μάνο Κατράκη, Ντίνο Ηλιόπουλο, Νίνα Σγουρίδου, Αλίκη Γεωργούλη και Αλέκο Αλεξανδράκη.
Η ταινία είχε προβληθεί, πριν από την αποκατάστασή της, στο 63ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, τον Νοέμβριο του 2022, στο πλαίσιο ενός αφιερώματος στη Μαρία Πλυτά. Φέτος, το κοινό είχε την ευκαιρία να τη δει αποκατεστημένη και να παρακολουθήσει 11 επιπλέον λεπτά κινηματογραφικού υλικού, που δεν περιλαμβάνονταν στην προηγούμενη εκδοχή της. Μετά την προβολή ακολούθησε ανοιχτή συζήτηση, κατά την οποία οι επαγγελματίες που συμμετείχαν στην αποκατάσταση αναφέρθηκαν στα επιμέρους στάδια της διαδικασίας, στη σημασία της εξειδικευμένης τεχνικής και ιστορικής γνώσης για την πιστή αποκατάσταση των κινηματογραφικών έργων, αλλά και στον καθοριστικό ρόλο της αποκατάστασης στη διατήρηση και την ανάδειξη της κινηματογραφικής κληρονομιάς.
Στην αρχή της συζήτησης, η Μπέτυ Κακλαμανίδου περιέγραψε πώς γεννήθηκε η ιδέα της αποκατάστασης: «Είχα μια τρελή ιδέα όταν επισκεφθήκαμε με φοιτητές μου τις Κάννες και παρακολουθήσαμε ένα φοβερό ντοκιμαντέρ για τον Γάλλο συνθέτη Μισέλ Λεγκράν, έναν από τους αγαπημένους μου. Μετά την προβολή, καθώς αποχωρούσαμε, είπα στη φοιτήτριά μου, την Άρτεμις, ότι εδώ πρέπει να προβληθεί η Εύα. Δεν θυμάμαι καν πώς μου ήρθε, ούτε ξέρω γιατί το είπα. Την επόμενη μέρα μίλησα στον Gérald για την ταινία, και αυτός ο υπέροχος άνθρωπος μου απάντησε: “Εντάξει, βρες τα χρήματα, προχώρησε στην αποκατάσταση και υποβάλετέ την στο Cannes Classics”. Κι εγώ τον ρώτησα τι είναι η αποκατάσταση! Στη συνέχεια, του έστειλα μια εκδοχή της ταινίας που μου είχαν παραχωρήσει ευγενικά οι κάτοχοι των δικαιωμάτων της».
Ο Ζεράλντ Ντισοσουά εξήγησε πώς γίνεται η επιλογή των αποκατεστημένων ταινιών και μίλησε για όσα τον έκαναν να πιστέψει ότι η Εύα θα μπορούσε να προβληθεί στις Κάννες: «Λαμβάνουμε πάρα πολλές υποβολές και επιλέγουμε τις ταινίες που επιθυμούμε να προβάλουμε. Αυτό συνέβη και με τη συγκεκριμένη ταινία. Ωστόσο, για να υποβληθεί μια ταινία στο Φεστιβάλ των Καννών, πρέπει να υπάρχει ήδη μια οργανωμένη διαδικασία αποκατάστασης, και συνήθως οι ταινίες που υποβάλλονται βρίσκονται ήδη σε αυτό το στάδιο. Με τη Μπέτυ είχαμε μια συζήτηση στο τέλος του καλοκαιριού και, όταν είδα την ταινία, έμεινα πραγματικά έκπληκτος, γιατί, ως Γάλλος που μεγάλωσε με τη γαλλική κουλτούρα, αναγνώρισα ορισμένα στοιχεία που μου ήταν οικεία. Ένιωσα, επίσης, ότι ήταν βαθιά ριζωμένη στην πολιτιστική παράδοση της χώρας της. Αυτό ακριβώς αναζητούμε όταν εξετάζουμε ταινίες του παρελθόντος: θέλουμε να συνδέονται με μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, αλλά και να αποτυπώνουν την πολιτιστική ατμόσφαιρα της χώρας από την οποία προέρχονται. Γνωρίζουμε ότι υπήρξε μια χρυσή εποχή του ελληνικού κινηματογράφου, την οποία, ειλικρινά, δεν έχουμε συχνά την ευκαιρία να γνωρίσουμε μέσα από προβολές. Σκέφτηκα λοιπόν ότι αυτή ήταν μια πολύ καλή ευκαιρία».
Όπως ανέφερε η Μπέτυ Κακλαμανίδου, ο Ζεράλντ Ντισοσουά την έφερε τότε σε επαφή με τη Τσετσίλια Τσεντσιαρέλι της Cineteca di Bologna, η οποία με τη σειρά της έστειλε την ταινία στο World Cinema Project, ώστε να εξασφαλιστεί η χρηματοδότηση. Η Τσετσίλια Τσεντσιαρέλι εξήγησε γιατί πίστεψε ότι η Εύα θα μπορούσε να χρηματοδοτηθεί από το πρόγραμμα του οργανισμού του Μάρτιν Σκορσέζε, μιλώντας για το έργο του The Film Foundation στην αποκατάσταση εκατοντάδων ταινιών του αμερικανικού κινηματογράφου, ως έκφραση ευθύνης απέναντι στην κινηματογραφική κληρονομιά. Όπως σημείωσε, η δράση του οργανισμού ξεκίνησε το 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000 επεκτάθηκε και στον ιταλικό κινηματογράφο, λόγω της στενής σχέσης του Σκορσέζε με την ιταλική κινηματογραφική παράδοση. Αναφέρθηκε, ακόμη, στη συνεργασία της Ταινιοθήκης της Μπολόνια με τον οργανισμό, με στόχο τη διάσωση όχι μόνο αναγνωρισμένων αριστουργημάτων, αλλά και λιγότερο γνωστών έργων που συχνά παραμένουν στη σκιά της κινηματογραφικής ιστορίας.
«Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας έχουν αποκατασταθεί από το 2007 μέχρι σήμερα 72 ταινίες», σημείωσε η Τσετσίλια Τσεντσιαρέλι και εξήγησε πώς προσέγγισε η ίδια την ταινία: «Όταν είδα την Εύα, προσπάθησα να την προσεγγίσω από δύο διαφορετικές οπτικές. Η πρώτη ήταν η προσωπική μου ανάγνωση του έργου. Καταρχάς, δεν είχα ξαναδεί ταινία Ελληνίδας σκηνοθέτριας και αυτό μου κίνησε τεράστιο ενδιαφέρον, ιδιαίτερα επειδή μιλάμε για το 1953, μια πρώιμη εποχή για τη γυναικεία παρουσία στη σκηνοθεσία. Το 1953 μου έφερε στο μυαλό το Καλοκαίρι με τη Μόνικα του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Οι δύο ταινίες δεν μοιάζουν μεταξύ τους, όμως γυρίστηκαν την ίδια χρονιά και έχουν κοινή αναφορά το καλοκαίρι. Είδα στην Εύα μια έκφραση του κινηματογραφικού μοντερνισμού από μια χώρα που συνήθως δεν συνδέουμε με τέτοιου είδους επιτεύγματα. Στην Ευρώπη τείνουμε να σκεφτόμαστε συγκεκριμένες χώρες όταν μιλάμε για μοντερνισμό, και αυτό το βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον. Εξίσου ενδιαφέρουσα ήταν η αφηγηματική προσέγγιση, με μια γυναίκα στον πρωταγωνιστικό ρόλο, αλλά και μια γυναίκα δημιουργό, που διεκδικεί αυτό που θέλει, έχει δυναμική παρουσία και τολμά να εκφραστεί».
«Η δεύτερη οπτική ήταν το πώς θα μπορούσε η ταινία να ενταχθεί σε αυτή την ευρύτερη πρωτοβουλία αποκατάστασης. Αναρωτήθηκα με ποιον τρόπο θα μπορούσαμε να την προτείνουμε και να την παρουσιάσουμε κατάλληλα, ώστε να συμπεριληφθεί στις ταινίες του οργανισμού», είπε η Τσετσίλια Τσεντσιαρέλι, για να αναφερθεί στη συνέχεια στο πρώτο στάδιο της αποκατάστασης, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα: «Ήταν πολύ σημαντικό που η ψηφιακή σάρωση έγινε εδώ, στην Ελλάδα. Πρόκειται για μια διαδικασία που απαιτεί υπομονή και ένα ευρύτερο όραμα για όσα μπορεί να προσφέρει η ταινία στο κοινό, στους ερευνητές και στον τρόπο που μελετάμε σήμερα την ιστορία του κινηματογράφου. Από πολιτιστική σκοπιά, η αποκατάσταση μπορεί να γίνει ένα μέσο για να ανακτήσουμε μια διαφορετική ματιά πάνω σε κάτι που έχει σβηστεί από τη συλλογική μνήμη. Αποκαθιστούμε, λοιπόν, κάτι που η ιστορία έχει αποσιωπήσει. Το επαναφέρουμε στο προσκήνιο και είναι πραγματικά συγκινητικό να βλέπουμε την ανταπόκριση του κοινού. Είναι εκπληκτικό να βλέπεις μια τόσο γεμάτη αίθουσα γι’ αυτή την ταινία».
Σε ερώτηση σχετικά με τις τεχνικές πτυχές της αποκατάστασης και τα κριτήρια με τα οποία αποφασίζεται ποια στοιχεία μιας ταινίας αποκαθίστανται και ποια διατηρούνται στην αρχική τους μορφή, η Έλενα Ταμάκαρο εξήγησε ότι το πρώτο βήμα είναι η εξέταση του διαθέσιμου υλικού και η αξιολόγηση της κατάστασής του: «Στη συγκεκριμένη περίπτωση ήμασταν τυχεροί, καθώς το υλικό είχε διατηρηθεί σε πολύ καλή κατάσταση από την Ταινιοθήκη της Ελλάδος στην Αθήνα. Αυτό δεν είναι τυχαίο, αλλά αποτέλεσμα της συστηματικής δουλειάς που έχει γίνει εκεί. Επειδή η Ταινιοθήκη διαθέτει εργαστήριο με πολύ σύγχρονο σαρωτή, η ψηφιοποίηση της εικόνας, αλλά και του αρνητικού του ήχου, πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα. Στη συνέχεια, τα ψηφιακά αρχεία μεταφέρθηκαν στην Μπολόνια, όπου έγιναν η ψηφιακή αποκατάσταση, η χρωματική διόρθωση και όλες οι απαραίτητες εργασίες.
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της αποκατάστασης είναι να κατανοήσεις την ίδια την ταινία. Γι’ αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό ο επαγγελματίας που την αναλαμβάνει να γνωρίζει την ιστορία του κινηματογράφου και την εξέλιξη των κινηματογραφικών τεχνικών. Διαφορετικά, δεν διαθέτει τα κατάλληλα εργαλεία για να κατανοήσει το υλικό που έχει στα χέρια του και υπάρχει κίνδυνος λαθών. Θα μπορούσαμε, κατά κάποιον τρόπο, να παρομοιάσουμε την αποκατάσταση με μια μετάφραση. Οι τεχνολογίες έχουν αλλάξει, οι ταινίες δεν προβάλλονται πλέον ευρέως σε φιλμ 35mm και καλούμαστε να τις μεταφράσουμε από το αναλογικό στο ψηφιακό. Σε αυτή τη διαδικασία, όμως, πρέπει να διασφαλίσουμε ότι σεβόμαστε την ταινία και διατηρούμε την αυθεντικότητά της».
Όπως εξήγησε, οι νέες τεχνολογίες προσφέρουν πολλές δυνατότητες, είναι όμως σημαντικό να υπηρετούν την αυθεντικότητα του πρωτότυπου έργου: «Πρέπει να αντιστεκόμαστε στον πειρασμό να επεμβαίνουμε στο πρωτότυπο, για παράδειγμα αλλάζοντας τη μίξη του ήχου, κάτι που σήμερα είναι πολύ εύκολο χάρη στις ψηφιακές τεχνολογίες. Κατά την αποκατάσταση, δεν προσπαθούμε να αφαιρέσουμε την πατίνα του χρόνου».
Σε ερώτηση για την ανάδειξη κινηματογραφικών έργων που είχαν περιθωριοποιηθεί στο παρελθόν, ο Ζεράλντ Ντισοσουά ανέφερε πως κάθε χρόνο το Cannes Classics προσπαθεί να εντάσσει στο πρόγραμμά του περισσότερες ταινίες γυναικών σκηνοθετριών: «Αυτό εξαρτάται, βέβαια, και από τις προτάσεις που υποβάλλουν οι εταιρείες και οι διάφοροι φορείς. Ορισμένες φορές πρέπει να πάρεις την πρωτοβουλία και να προσπαθήσεις να τους πείσεις να προχωρήσουν στην αποκατάσταση συγκεκριμένων ταινιών. Δεν είναι αυτός ο ρόλος μας, όμως προσπαθούμε να συμβάλλουμε διακριτικά προς αυτή την κατεύθυνση. Όταν οι ταινίες είναι καλές, είναι πραγματικά υπέροχο, γιατί έχεις την αίσθηση ότι ανακαλύπτεις ξανά την ίδια την ιστορία του κινηματογράφου».
Τέλος, η Τσετσίλια Τσεντσιαρέλι ανέδειξε τη σημασία της αποκατάστασης ως μέσου για την επανανακάλυψη της ιστορίας του κινηματογράφου: «Πιστεύω ότι το 2026 –και γι’ αυτό χαίρομαι τόσο πολύ που βλέπω εδώ τόσους νέους ανθρώπους– θέλουμε να γίνουμε μέρος μιας πολιτιστικής επανάστασης, μέσα από την οποία θα προσεγγίσουμε ξανά εικόνες και ιστορίες που έχουν αποσιωπηθεί. Δεν έχει σημασία αν μια ταινία είναι ασπρόμαυρη ή αν ανήκει στον παλαιότερο κινηματογράφο. Ο κινηματογράφος μάς αποκαλύπτει πώς αντιλαμβανόμασταν τον κόσμο, αλλά και όσα αποσιωπήθηκαν και καταπιέστηκαν στην πορεία της ιστορίας, και αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα μέσα για να αναδείξουμε αυτές τις ιστορίες».
Κλείνοντας τη συζήτηση, η Μπέτυ Κακλαμανίδου ευχαρίστησε θερμά το κοινό για την παρουσία του, προτρέποντάς το να ανακαλύψει τον πλούτο της κινηματογραφικής μας κληρονομιάς μέσα από ταινίες του παρελθόντος. Όπως τόνισε, η αποκατεστημένη Εύα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της πλούσιας κληρονομιάς, την οποία οφείλουμε να αναγνωρίζουμε και να τιμούμε για την αυθεντική της αξία.
Στοιχεία αποκατάστασης: Η αποκατάσταση πραγματοποιήθηκε από το World Cinema Project του The Film Foundation και την Cineteca di Bologna στο εργαστήριο L’Immagine Ritrovata, σε συνεργασία με την Alatas Films και την Καθηγήτρια του ΑΠΘ Μπέτυ-Δέσποινα Κακλαμανίδου και με τη συμβολή της Ταινιοθήκης της Ελλάδος. Με τη χρηματοδότηση του Hobson/Lucas Family Foundation.
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
