Tι συμβαίνει σε μια κοινωνία όταν ο θάνατος γίνεται δημόσιο θέαμα

Στις 8 Οκτωβρίου, το Πεντάγωνο ανακοίνωσε ότι η θανάτωση του Νιντάλ Χασάν, του πρώην στρατιωτικού ψυχιάτρου που το 2009 σκότωσε 13 ανθρώπους και τραυμάτισε 32 στη βάση Φορτ Χουντ του Τέξας, θα μεταδοθεί ζωντανά μέσω διαδικτύου. Έχει προγραμματιστεί για τις 3 Δεκεμβρίου και θα πραγματοποιηθεί από εκτελεστικό απόσπασμα στη βάση όπου διέπραξε το έγκλημα.Θα είναι η πρώτη στρατιωτική εκτέλεση στις ΗΠΑ από το 1961 εφόσον δεν καθυστερήσει λόγω ενδεχόμενων δικαστικών προσφυγών.

Ο Χασάν δεν αρνήθηκε ότι ήταν ο δράστης. Στη δίκη του, το 2013, επέλεξε να υπερασπιστεί ο ίδιος τον εαυτό του, χωρίς δικηγόρο. Δήλωσε ότι δεν θεωρούσε πλέον τον εαυτό του στρατιώτη των ΗΠΑ, αλλά μαχητή που πολεμούσε εναντίον του αμερικανικού στρατού. Ο Χασάν ισχυρίστηκε ότι επιτέθηκε στους στρατιώτες για να τους εμποδίσει να μεταβούν στο Αφγανιστάν και να σκοτώσουν μέλη των Ταλιμπάν και «αθώους ανθρώπους» εκεί. Αυτό προέβαλε ως δικαιολογία για τις δολοφονίες.

Ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ εξήγησε ότι η εκτέλεση πρέπει να είναι δημόσια, για να γνωρίζει ο κόσμος ποιες είναι οι «σοβαρές συνέπειες» τέτοιων πράξεων. Με αυτόν τον τρόπο, υποστήριξε, η εκτέλεση θα παραδειγματίσει όσους σκέφτονται να διαπράξουν παρόμοια εγκλήματα.

Ωστόσο, όταν ένα κράτος καλεί τους πολίτες να παρακολουθήσουν τη θανάτωση ενός ανθρώπου, η συζήτηση δεν περιορίζεται στην τιμωρία του και στο έγκλημα που διέπραξε. Αφορά και σε όλους εκείνους που θα καθίσουν μπροστά σε μια οθόνη για να τον δουν να πεθαίνει, καθώς και στο τι σημαίνει για μια κοινωνία να μετατρέπεται η εκτέλεση σε δημόσιο θέαμα.

Από το πλήθος γύρω από την αγχόνη στις κλειστές φυλακές

Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, οι δημόσιες εκτελέσεις αποτελούσαν συνηθισμένη πρακτική στις ΗΠΑ. Χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώνονταν για να παρακολουθήσουν μια πολύωρη διαδικασία, η οποία άρχιζε με την έξοδο του καταδικασμένου από τη φυλακή. Κληρικοί, ο σερίφης και οι βοηθοί του τον συνόδευαν μέχρι την αγχόνη, ενώ ο κόσμος ακολουθούσε. Πριν από τον απαγχονισμό διαβαζόταν η εντολή εκτέλεσης και εκφωνούνταν κηρύγματα. Ο καταδικασμένος μπορούσε να απευθυνθεί στο πλήθος, αλλά και να ακούσει όσους βρίσκονταν κοντά του, να προσευχηθεί μαζί τους ή να αποχαιρετήσει συγγενείς και φίλους.

Οι αρχές θεωρούσαν ότι η παρακολούθηση μιας εκτέλεσης θα φόβιζε τους θεατές και θα τους απέτρεπε από το έγκλημα. Όμως η συγκέντρωση τόσων ανθρώπων δεν είχε πάντα τον χαρακτήρα που επιθυμούσαν. Κάποιοι έπιναν, αστειεύονταν και διασκέδαζαν, δίνοντας στην εκτέλεση ατμόσφαιρα πανηγυριού.

Το 1936, περίπου 20.000 άνθρωποι πήγαν στο Όουενσμπορο του Κεντάκι για να δουν την εκτέλεση του Ρέινι Μπεθέα, ενός μαύρου άνδρα που είχε καταδικαστεί για τον βιασμό μιας λευκής γυναίκας. Ανάμεσα στους συγκεντρωμένους πωλούνταν σάντουιτς και αναψυκτικά. Ένας άνδρας που βρισκόταν εκεί θυμόταν χρόνια αργότερα πως η ατμόσφαιρα θύμιζε τεράστιο πικνίκ. Το θέαμα προκάλεσε κατακραυγή, και ο απαγχονισμός του Μπεθέα έμεινε στην ιστορία ως η τελευταία δημόσια εκτέλεση μεγάλης δημοσιότητας στις ΗΠΑ. Ωστόσο, πολλές πολιτείες είχαν ήδη αρχίσει να περιορίζουν την πρόσβαση στις εκτελέσεις. Από τον 19ο αιώνα, οι αγχόνες μεταφέρονταν στις αυλές των φυλακών και αργότερα οι εκτελέσεις γίνονταν στο εσωτερικό τους.

Εκεί, οι αρχές μπορούσαν να επιλέγουν τους λίγους ανθρώπους που θα παρακολουθούσαν, περιορίζοντας τις συγκεντρώσεις και την αναστάτωση που συνόδευαν τους δημόσιους απαγχονισμούς.

Οταν το θέαμα δεν πετυχαίνει τον σκοπό του

Η μεταφορά των εκτελέσεων μέσα στις φυλακές δεν οφειλόταν μόνο στην επιθυμία να προστατευτεί ο κόσμος από ένα σκληρό θέαμα. Όπως εξηγεί η κοινωνιολόγος Άνουλα Λίντερς (Annulla Linders), καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι, οι αρχές προσπαθούσαν επίσης να ελέγξουν τις αντιδράσεις που προκαλούσε η δημόσια θανάτωση ενός ανθρώπου. Στη μελέτη της, που δημοσιεύτηκε το 2002 και εξετάζει τις αμερικανικές εκτελέσεις την περίοδο 1833–1937, υποστηρίζει ότι οι αρχές δεν ήθελαν απλώς λιγότερους θεατές.Ήθελαν ένα κοινό που θα αντιμετώπιζε την εκτέλεση ως πράξη δικαιοσύνης. Η έρευνα καταγράφει τις προσπάθειές τους και τις αντιδράσεις που συχνά ανέτρεπαν αυτή την επιδίωξη:

• Οι θεατές δεν αντιδρούσαν πάντα όπως περίμεναν οι αρχές. Αντί να φοβηθούν και να αντιμετωπίσουν την εκτέλεση με σοβαρότητα, μπορούσαν να πανηγυρίζουν, να μεθούν και να αστειεύονται. Έτσι, μια πράξη η οποία παρουσιαζόταν ως μάθημα σεβασμού προς τον νόμο έπαιρνε τη μορφή διασκέδασης, προκαλώντας αμφισβήτηση για τον ίδιο τον σκοπό της.
• Η απομάκρυνση από τη δημόσια θέα μπορούσε να βοηθήσει τη θανατική ποινή να διατηρηθεί. Μέσα στη φυλακή, οι εκτελέσεις συνεχίζονταν χωρίς το πλήθος και τις εικόνες που προκαλούσαν κατακραυγή. Γι’ αυτό ορισμένοι αντίπαλοι της θανατικής ποινής διαφωνούσαν με την απόκρυψή τους. Πίστευαν ότι ο κόσμος θα αντιδρούσε περισσότερο εάν έβλεπε τι συνέβαινε.
• Οι αρχές επέλεγαν πλέον ποιοι θα παρακολουθούσαν τις εκτελέσεις. Οι αρχές ήθελαν ανθρώπους που θα παρακολουθούσαν σιωπηλά και με σοβαρότητα. Σταδιακά προτιμήθηκαν γιατροί, δημοσιογράφοι και άλλοι επαγγελματίες που βρίσκονταν εκεί λόγω της δουλειάς τους και όχι για να ικανοποιήσουν την περιέργειά τους. Οι γυναίκες συνήθως αποκλείονταν, με βάση τις αντιλήψεις της εποχής για το τι μπορούσαν να αντέξουν και πώς όφειλαν να συμπεριφέρονται.
• Οι νέες μέθοδοι υπόσχονταν λιγότερο πόνο, αλλά και ένα λιγότερο δυσάρεστο θέαμα. Η ηλεκτρική καρέκλα, για παράδειγμα, παρουσιάστηκε ως επιστημονική και πιο ανθρώπινη λύση. Όταν χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1890, κάποιοι μίλησαν για πρόοδο του πολιτισμού, ενώ εφημερίδες περιέγραψαν μια φρικτή εκτέλεση. Το να φαίνεται ένας θάνατος ανώδυνος δεν σήμαινε ότι ήταν πράγματι ανώδυνος.
• Οι εφημερίδες επέτρεπαν στον κόσμο να «παρακολουθεί» όσα γίνονταν πίσω από τους τοίχους. Μέσα από λεπτομερείς περιγραφές, οι αναγνώστες μάθαιναν για τη διαδικασία, τις αντιδράσεις των μαρτύρων και όσα πήγαιναν στραβά. Οι αρχές προσπάθησαν να περιορίσουν αυτές τις δημοσιεύσεις. Στη Νέα Υόρκη, το 1891, συνελήφθησαν τουλάχιστον εννέα δημοσιογράφοι επειδή δημοσιοποίησαν λεπτομέρειες που ο νόμος απαγόρευε να αναφερθούν.

Η Λίντερς επισημαίνει ότι η εξουσία μπορεί να αποφασίζει πώς θα γίνει μια εκτέλεση, αλλά δεν μπορεί να εξασφαλίσει πώς θα την κρίνει η κοινωνία. Το ίδιο γεγονός μπορεί να θεωρηθεί δικαιολογημένη τιμωρία ή να προκαλέσει αποστροφή και να στρέψει τον κόσμο εναντίον της θανατικής ποινής.

Πώς επηρεάζεται κάποιος που παρακολουθεί μια εκτέλεση

Μελέτη του 1994 κατέγραψε σε δημοσιογράφους που είχαν παρακολουθήσει μια εκτέλεση από κοντά συμπτώματα άγχους και την αίσθηση ότι όσα ζούσαν δεν ήταν πραγματικά. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι θεατές μιας διαδικτυακής μετάδοσης θα έχουν τις ίδιες αντιδράσεις. Χρειάζεται, λοιπόν, να σκεφτούμε τι μπορεί να προκαλέσει μια τέτοια μετάδοση σε όσους τη δουν.

Γιατί τώρα;

Ο Χέγκσεθ υποστηρίζει ότι η δημόσια εκτέλεση θα λειτουργήσει ως προειδοποίηση προς όσους σκέφτονται να διαπράξουν παρόμοια εγκλήματα. Η επιλογή όμως να μεταδοθεί ο θάνατος σε ολόκληρο τον κόσμο χρειάζεται μια εξήγηση πέρα από την ίδια την επιβολή της ποινής. Τι προσθέτει η παρουσία εκατομμυρίων πιθανών θεατών;

Η Ελίζαμπεθ Μπρούνιγκ, σε άρθρο της στο περιοδικό The Atlantic, βλέπει στο σχέδιο του Τραμπ και του Χέγκσεθ μια επίδειξη πολιτικής και στρατιωτικής ισχύος. Κατά την ερμηνεία της, το μήνυμα απευθύνεται τόσο στους εχθρούς των ΗΠΑ όσο και στους ίδιους τους Αμερικανούς. Ωστόσο, προειδοποιεί ότι το αποτέλεσμα μπορεί να είναι αντίθετο από το επιδιωκόμενο: οι εικόνες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να ενισχύσουν τον ισχυρισμό του Χασάν ότι η χώρα είναι βάρβαρη. Η ανακοίνωση έρχεται επίσης λίγες εβδομάδες πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ, σε μια περίοδο κατά την οποία κάθε κυβερνητική επιλογή αποκτά ιδιαίτερο πολιτικό βάρος.

Όπως συνέβαινε και στις παλιές δημόσιες εκτελέσεις, εκείνος που οργανώνει το θέαμα δεν μπορεί να προεξοφλήσει και πώς θα το ερμηνεύσουν οι θεατές. Οι εικόνες της εκτέλεσης μπορούν να αποθηκευτούν και να κυκλοφορούν ξανά και ξανά, ακόμη και για προπαγανδιστικούς σκοπούς. Η εκτέλεση θα διαρκέσει λίγα λεπτά, αλλά το βίντεο μπορεί να συνεχίσει να προβάλλεται για χρόνια.

---