Την άποψη ότι η οικογένεια του δημιουργού του Κενταύρου, που βρίσκεται σήμερα στον κόμβο της Χορεύτρας στο Νότιο Πήλιο, δικαιολογημένα ζητά την επιστροφή του γλυπτού εξέφρασε ο γνωστός εικαστικός και καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Αλέξανδρος Ψυχούλης. Μιλώντας την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου στην ΕΡΤ Βόλου και στην εκπομπή του Γιάννη Ξυνόπουλου, παρουσίασε άγνωστες πτυχές της ιστορίας του έργου, άσκησε έντονη κριτική στον τρόπο με τον οποίο οι δήμοι διαχειρίζονται τις δωρεές γλυπτών και κατέθεσε μια ενδιαφέρουσα πρόταση για τη δημιουργία πάρκου και μουσείου δωρεών στον Βόλο.
Ο καθηγητής του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας αναφέρθηκε στην πολυτάραχη διαδρομή του γλυπτού, που δημιουργήθηκε από τον Γάλλο καλλιτέχνη Yvon Le Bellec και προσφέρθηκε ως δωρεά στην περιοχή, αποτελώντας σύμβολο της ελληνογαλλικής φιλίας. Όπως εξήγησε, το έργο τοποθετήθηκε αρχικά στην Αγριά, όπου η εγκατάστασή του προκάλεσε αντιδράσεις και προβλήματα σχετικά με τη θέση του και τις απαιτούμενες πολεοδομικές εγκρίσεις. Ο ίδιος αποκάλυψε ότι την περίοδο της δημοτικής αρχής του Πάνου Σκοτινιώτη είχε συγκροτηθεί επιτροπή για να γνωμοδοτήσει σχετικά με την καλλιτεχνική αξία του γλυπτού, στην οποία συμμετείχε και ο ίδιος.
Δεν αποκάλυψε το περιεχόμενο ή το αποτέλεσμα της γνωμοδότησης, ωστόσο αναφέρθηκε στις δυσκολίες που είχαν προκύψει σχετικά με την παραμονή του έργου στην αρχική του θέση. Στη συνέχεια, το γλυπτό απομακρύνθηκε από την Αγριά και παρέμεινε για πολλά χρόνια εγκαταλελειμμένο σε υπαίθριο χώρο, μέχρι που ο Δήμος Νοτίου Πηλίου αποφάσισε να το μεταφέρει και να το τοποθετήσει στον κυκλικό κόμβο της Χορεύτρας. Ο κ. Ψυχούλης εκτίμησε ότι η πρωτοβουλία του δημάρχου Νοτίου Πηλίου έγινε πιθανότατα με καλή πρόθεση, προκειμένου το έργο να επανέλθει σε δημόσια θέα, αλλά σημείωσε ότι η νέα εγκατάσταση προκάλεσε πρόσθετες αντιδράσεις.
«Μάλλον θα φύγει κι από εκεί αυτό το άγαλμα, γιατί πλέον οι δωρητές του το ζητάνε πίσω. Και δικαίως, να σας πω την αλήθεια», ανέφερε. Ο καθηγητής εξέφρασε τη λύπη του για την περιπέτεια ενός γλυπτού που είχε συνδεθεί με την ελληνογαλλική φιλία και είχε υποδεχθεί η περιοχή με επίσημες εκδηλώσεις. «Είναι κρίμα ένα άγαλμα, το οποίο συμβόλισε την ελληνογαλλική φιλία, να γίνεται αντικείμενο σχολιασμού», επισήμανε, προσθέτοντας ότι θεωρεί δικαιολογημένο το αίτημα επιστροφής του. Κατά την εκτίμησή του, όταν πραγματοποιείται μια δωρεά έργου τέχνης, η αποδοχή της συνδέεται και με συγκεκριμένες συμφωνίες για τον τρόπο και τις συνθήκες τοποθέτησής του. Εφόσον αυτές δεν τηρούνται, όπως υποστήριξε, είναι εύλογο ο δωρητής να διαμαρτύρεται και να ζητά την επιστροφή του έργου.
«Ο Κένταυρος δεν δημιουργήθηκε ως Κένταυρος»
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα παρατήρηση έκανε ο κ. Ψυχούλης σχετικά με την καλλιτεχνική ταυτότητα του γλυπτού. Σύμφωνα με τον ίδιο, το έργο που έχει επικρατήσει να αποκαλείται «Κένταυρος Χείρων» δεν δημιουργήθηκε εξαρχής ως αναπαράσταση του μυθολογικού Κενταύρου. Όπως ανέφερε, έχει μελετήσει την ιστορία του και εκτιμά ότι η μορφολογία του παραπέμπει σε διαφορετική πολιτισμική παράδοση, πιθανόν συνδεδεμένη με κάποια θεότητα της ευρύτερης περιοχής της Ινδίας.
Επέστησε μάλιστα την προσοχή στο γεγονός ότι η μορφή φέρει και δεύτερη ανθρώπινη φιγούρα, στοιχείο που, κατά την καλλιτεχνική του ανάγνωση, διαφοροποιεί το έργο από μια συνηθισμένη αναπαράσταση του Κενταύρου της ελληνικής μυθολογίας. Η συγκεκριμένη ερμηνεία αποτελεί προσωπική καλλιτεχνική εκτίμηση του καθηγητή, ο οποίος υποστήριξε ότι η ιστορία και η εικονογραφία ενός έργου πρέπει να εξετάζονται προσεκτικά πριν από τη δημόσια παρουσίασή του.
«Οι δωρεές είναι η μεγάλη μάστιγα του δημόσιου χώρου»
Από την υπόθεση του Κενταύρου, ο Αλέξανδρος Ψυχούλης πέρασε σε ένα γενικότερο πρόβλημα που, όπως υποστήριξε, αφορά σχεδόν όλους τους ελληνικούς δήμους: την απουσία οργανωμένης πολιτικής για την εγκατάσταση έργων τέχνης στον δημόσιο χώρο. Χαρακτήρισε τις δωρεές γλυπτών, όταν γίνονται χωρίς καλλιτεχνικό σχεδιασμό και αξιολόγηση, «μεγάλη μάστιγα του δημόσιου χώρου».
Για να εξηγήσει την άποψή του, χρησιμοποίησε το παράδειγμα ενός πολίτη ο οποίος θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει την κατασκευή μιας προτομής της Σοφίας Βέμπο και στη συνέχεια να ζητήσει από τον δήμο να την τοποθετήσει σε συγκεκριμένο σημείο, ακόμη και έξω από την κατοικία του. «Καταλαβαίνετε ότι έτσι δεν μπορεί να υπάρχει μια πολιτική δημοσίων γλυπτών. Θα πρέπει να υπάρχει ένα όραμα και ένας προγραμματισμός», υπογράμμισε. Σύμφωνα με τον καθηγητή, οι δημοτικές αρχές συχνά δυσκολεύονται να αρνηθούν τέτοιες προσφορές, είτε για πολιτικούς λόγους είτε επειδή δεν επιθυμούν να δυσαρεστήσουν πολίτες που προσφέρουν χρήματα ή έργα τέχνης.
Το αποτέλεσμα, όπως εξήγησε, είναι να τοποθετούνται στον δημόσιο χώρο γλυπτά χωρίς συνολικό σχεδιασμό, χωρίς αισθητική συνοχή και χωρίς απαραίτητα να έχουν προηγηθεί οι κατάλληλες καλλιτεχνικές αξιολογήσεις. «Έχουμε και πολύ καλά γλυπτά στον δημόσιο χώρο, αλλά έχουμε και πάρα πολύ κακά», σημείωσε χαρακτηριστικά, επισημαίνοντας ότι η πόλη χρειάζεται να αποφασίσει πρώτα ποια εικόνα θέλει να παρουσιάζει.
Πρόταση για πάρκο και μουσείο δωρεών στον Βόλο
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρόταση που κατέθεσε ο Αλέξανδρος Ψυχούλης για τη διαχείριση των έργων τέχνης που δωρίζονται στους δήμους. Αντί να τοποθετούνται αποσπασματικά σε πλατείες, κυκλικούς κόμβους και άλλους δημόσιους χώρους, πρότεινε να δημιουργηθεί ένας ειδικά διαμορφωμένος χώρος, ένα «πάρκο δωρεών», όπου θα συγκεντρώνονται τα έργα αυτά. «Θα μπορούσαμε να τις συγκεντρώνουμε σε ένα άλλο μέρος. Ένα πάρκο δωρεών», ανέφερε.
Μάλιστα, πρότεινε να εξεταστεί η δυνατότητα αξιοποίησης παροπλισμένων κτιριακών εγκαταστάσεων στον Βόλο (του ΟΣΕ), προκειμένου να δημιουργηθεί ένα μουσείο δωρεών, σε συνδυασμό με μεγάλο υπαίθριο χώρο για την έκθεση των γλυπτών. Με τον τρόπο αυτό, εξήγησε, τα έργα θα διασώζονταν και θα παρέμεναν προσβάσιμα στους πολίτες, χωρίς να καθορίζουν υποχρεωτικά την αισθητική εικόνα των κεντρικών δημόσιων χώρων της πόλης.
Ως παράδειγμα ανέφερε αντίστοιχες πρακτικές στο εξωτερικό, όπου γλυπτά που απομακρύνθηκαν από τις αρχικές τους θέσεις συγκεντρώθηκαν σε ειδικά πάρκα και απέκτησαν με την πάροδο του χρόνου μουσειακό και τουριστικό ενδιαφέρον. Όπως επισήμανε, ακόμη και τα έργα που σήμερα αντιμετωπίζονται αρνητικά αποτελούν μέρος της ιστορίας μιας κοινωνίας και μπορούν να διατηρηθούν ως τεκμήρια μιας συγκεκριμένης εποχής. Η πρόταση, σύμφωνα με τον ίδιο, θα επέτρεπε στους δήμους να αποδέχονται δωρεές χωρίς να υποχρεώνονται να τοποθετούν κάθε έργο στο σημείο που επιθυμεί ο δωρητής, διατηρώντας παράλληλα τη δυνατότητα να σχεδιάζουν οργανωμένα τις καλλιτεχνικές παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο.
Το 1% των δημόσιων κτιρίων για έργα τέχνης
Ο καθηγητής αναφέρθηκε και σε μια νομοθετική πρόβλεψη που, όπως υποστήριξε, δεν αξιοποιείται στην πράξη. Πρόκειται για τη διάταξη του νόμου 2557/1997, σύμφωνα με την οποία ποσοστό 1% της συμβατικής δαπάνης κατασκευής δημόσιων κτιρίων και διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου τους διατίθεται για τη δημιουργία ή αγορά και εγκατάσταση εικαστικών έργων. Ο κ. Ψυχούλης υποστήριξε ότι, παρότι υπάρχει η σχετική νομοθεσία, δεν εφαρμόζεται ουσιαστικά, στερώντας από την Πολιτεία και τους δημόσιους φορείς μια σημαντική δυνατότητα χρηματοδότησης της τέχνης.
Εκτίμησε ότι με την αξιοποίηση του συγκεκριμένου θεσμού θα μπορούσαν να εξασφαλιστούν πόροι για τη δημιουργία νέων γλυπτών, ύστερα από διαγωνισμούς και με τη συμμετοχή εξειδικευμένων επιτροπών. Με αυτόν τον τρόπο, τόνισε, οι δήμοι δεν θα εξαρτώνταν αποκλειστικά από δωρεές ιδιωτών, αλλά θα μπορούσαν να προγραμματίζουν οι ίδιοι τις καλλιτεχνικές παρεμβάσεις που χρειάζονται οι πόλεις τους.
Επιτροπές με αρχιτέκτονες, πολεοδόμους και καλλιτέχνες
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο καθηγητής στην ανάγκη συμμετοχής ειδικών στις αποφάσεις για τα έργα τέχνης που τοποθετούνται σε δημόσιους χώρους. Υποστήριξε ότι η υπάρχουσα διαδικασία δεν διασφαλίζει σε κάθε περίπτωση την υποχρεωτική καλλιτεχνική αξιολόγηση των γλυπτών από κατάλληλα συγκροτημένες επιτροπές. Για να γίνει κατανοητό το πρόβλημα, χρησιμοποίησε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Όπως είπε, θα ήταν σαν να επιχειρούσε κάποιος να βελτιώσει το συγκοινωνιακό σύστημα του Βόλου ζητώντας τη γνώμη πολιτών, τοπογράφων και πολεοδόμων, αλλά χωρίς τη συμμετοχή συγκοινωνιολόγων.
Αντίστοιχα, θεωρεί απαραίτητο οι αποφάσεις για τα δημόσια γλυπτά να λαμβάνονται με τη συμμετοχή καλλιτεχνών, αρχιτεκτόνων και πολεοδόμων, που θα μπορούν να αξιολογούν τόσο την αισθητική αξία ενός έργου όσο και τη σχέση του με τον χώρο στον οποίο πρόκειται να τοποθετηθεί. Πρότεινε τη συγκρότηση γνωμοδοτικών επιτροπών σε κάθε δήμο, οι οποίες θα διαμορφώνουν ένα συνολικό καλλιτεχνικό όραμα και θα προτείνουν παρεμβάσεις μέσω οργανωμένων διαγωνιστικών διαδικασιών.
Η τέχνη στον δημόσιο χώρο διαμορφώνει τη συλλογική μνήμη
Κλείνοντας τη συνέντευξή του στην ΕΡΤ Βόλου, ο Αλέξανδρος Ψυχούλης υπογράμμισε ότι τα έργα τέχνης στον δημόσιο χώρο δεν αποτελούν απλώς διακοσμητικά στοιχεία. Αντίθετα, συμβάλλουν στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης και της ταυτότητας μιας πόλης, γι’ αυτό και η επιλογή τους απαιτεί γνώση, αισθητική ευαισθησία και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Επέμεινε στην ανάγκη οι δημοτικές αρχές να κατανοούν τις ιδιαιτερότητες κάθε τόπου και να μην επιχειρούν να μετατρέψουν τις πόλεις τους σε αντίγραφα άλλων περιοχών.
Σύμφωνα με τον ίδιο, ο Βόλος διαθέτει σημαντικά έργα τέχνης και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που μπορούν να αναδειχθούν μέσα από μια οργανωμένη πολιτική για τον δημόσιο χώρο. Η συγκρότηση επιτροπών με τη συμμετοχή αρχιτεκτόνων, πολεοδόμων και καλλιτεχνών, η αξιοποίηση της νομοθεσίας για τη χρηματοδότηση της τέχνης και η δημιουργία ενός πάρκου δωρεών αποτελούν, κατά την πρότασή του, βασικούς άξονες προς αυτή την κατεύθυνση.
Όπως υπογράμμισε, στόχος θα πρέπει να είναι η δημιουργία δημόσιων χώρων που ανταποκρίνονται στην ιστορία και στον χαρακτήρα της πόλης και συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση της συλλογικής της μνήμης.
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
